Duygusal bağımlılık, bağlanma örüntüleri ve psikolojik ihtiyaçlar üzerine bir inceleme
Bir insanın kendisine yeterince değer vermeyen bir ilişkide kalmaya devam etmesi, ilk bakışta anlaşılması güç bir davranış gibi görünebilir. İlişkinin karşılıklı olmadığını, ihtiyaçlarının karşılanmadığını ve çoğu zaman mutsuz olduğunu fark ettiği hâlde neden uzaklaşamadığını kendisi de açıklamakta zorlanabilir.
Bu durum yalnızca sevgiyle açıklanamaz. İnsan ilişkilerinde duygusal bağın oluşması ve sürdürülmesi; bağlanma örüntüleri, ödül beklentisi, reddedilme duyarlılığı, özdeğer algısı ve geçmiş deneyimler gibi birden fazla psikolojik mekanizmanın etkileşimiyle şekillenir.
Dolayısıyla bir insanın kendisine iyi gelmeyen birine bağlı kalması, her zaman o kişiyi çok sevdiğini göstermez. Bazen ilişkiye yapılan yatırım, bazen belirsizliğin yarattığı zihinsel meşguliyet, bazen de kabul görme ihtiyacı bu bağlılığın devam etmesinde belirleyici olabilir.
Bağlanma örüntüleri: Yakınlık ihtiyacı ve reddedilme korkusu
İnsanların yakın ilişkilerde nasıl davrandığını anlamak için başvurulan temel yaklaşımlardan biri John Bowlby'nin geliştirdiği bağlanma kuramıdır. Daha sonra Mary Ainsworth'un çalışmalarıyla gelişen bu kuram, erken dönem bakım ilişkilerinin bireyin güven, yakınlık ve ayrılık deneyimleriyle ilişkisini açıklar.
Yetişkin romantik ilişkilerinde ise bağlanma kaygısı ve bağlanmadan kaçınma gibi boyutlar üzerinde durulur.
Özellikle bağlanma kaygısı yüksek bireylerde terk edilme ihtimaline karşı artmış bir hassasiyet görülebilir. Partnerin ilgisindeki küçük değişiklikler tehdit olarak algılanabilir. Kişi, ilişkinin güvenliğinden emin olabilmek için daha fazla yakınlık ve onay arayabilir.
Simpson ve Rholes'un 2017 yılında Current Opinion in Psychology dergisinde yayımlanan incelemesi, güvensiz yetişkin bağlanma örüntülerinin stres altında duygu düzenleme ve romantik ilişki davranışlarıyla nasıl bağlantılı olduğunu ele almaktadır.
Burada önemli olan, bağlanma kaygısının kişiyi mutlaka sağlıksız bir ilişkide tutması değildir. Ancak reddedilme tehdidinin yoğun algılanması, kişinin ilişkiyi değerlendirme biçimini etkileyebilir.
Aralıklı pekiştirme: Tutarsız ilgi neden zihni meşgul eder?
Davranışçı psikolojide aralıklı pekiştirme, bir davranışın her seferinde değil, belirli veya değişken aralıklarla ödüllendirilmesini ifade eder.
Bu öğrenme mekanizması, davranışın sürdürülmesinde etkili olabilir. İnsan ilişkilerinde ise ilginin tutarsız biçimde sunulması, benzer bir beklenti döngüsünü besleyebilir.
Örneğin bir partnerin zaman zaman yoğun ilgi göstermesi, ardından uzun süre iletişimi azaltması, karşı tarafta yeniden ilgi göreceği ana yönelik beklenti oluşturabilir.
Bu durumda kişi ilişkinin genel niteliğinden çok, olumlu etkileşimlerin yeniden gerçekleşme ihtimaline odaklanabilir. İlgisizlik dönemleri açıklanmaya çalışılırken kısa süreli yakınlaşmalar ilişkinin geleceğine dair kanıt olarak yorumlanabilir.
Ancak bu mekanizmayı her romantik ilişkiye doğrudan uygulamak doğru değildir. Aralıklı pekiştirme, öğrenme psikolojisinde iyi tanımlanmış bir kavramdır; romantik ilişkilerdeki bütün duygusal bağlılıkları açıklayan tek başına bir teori değildir.
Yatırım modeli: İnsan neden mutsuz olduğu ilişkiden ayrılamaz?
İlişki psikolojisinde bu soruyu açıklamak için kullanılan önemli yaklaşımlardan biri Caryl E. Rusbult'un Yatırım Modeli'dir (Investment Model).
Rusbult, 1980 yılında yayımladığı araştırmasında ilişkiye bağlılığın yalnızca mevcut memnuniyetle açıklanamayacağını ortaya koymuştur. Modele göre bağlılık üzerinde üç temel unsur etkilidir:
- İlişki memnuniyeti: Kişinin ilişkiden aldığı olumlu ve olumsuz sonuçları nasıl değerlendirdiği.
- Yatırım miktarı: İlişkiye ayrılan zaman, emek, duygusal kaynaklar ve ortak yaşam unsurları.
- Alternatiflerin niteliği: Kişinin ilişki dışında sahip olduğunu düşündüğü seçeneklerin ne kadar tatmin edici olduğu.
Bu yaklaşım oldukça önemli bir noktaya işaret eder: Bir kişi ilişkisinden memnun olmasa bile oraya yaptığı yatırım nedeniyle ilişkiyi sürdürmeye devam edebilir.
Örneğin yıllarını verdiği, sosyal çevresini oluşturduğu, geleceğe yönelik planlar yaptığı bir ilişkiden ayrılmak, kişi açısından önemli kayıplar anlamına gelebilir.
2019 yılında yayımlanan ve 50.427 katılımcıyı kapsayan güncellenmiş bir meta-analiz, ilişki memnuniyeti, yatırım miktarı ve alternatiflerin niteliğinin bağlılıkla ilişkisini desteklemiştir.
Bu bulgular, ilişkide kalmanın her zaman mutluluk veya yüksek ilişki kalitesi anlamına gelmediğini göstermektedir.
Reddedilme duyarlılığı: Küçük işaretlerin büyük anlamlar kazanması
Bazı insanlar kişilerarası ilişkilerde reddedilme ihtimaline karşı daha yüksek duyarlılık gösterebilir.
Reddedilme duyarlılığı (rejection sensitivity), kişinin reddedilmeyi kaygıyla beklemesi, belirsiz sosyal işaretleri reddedilme olarak yorumlamaya daha yatkın olması ve algıladığı reddedilmeye yoğun tepki vermesiyle ilişkilidir.
Örneğin partnerin kısa bir cevap vermesi, iletişimi geciktirmesi veya önceki günlere göre daha mesafeli davranması, bu hassasiyeti yüksek bir kişi tarafından ilişkinin sona erdiğine dair bir işaret olarak değerlendirilebilir.
Downey ve Feldman'ın reddedilme beklentileri üzerine çalışmaları, bu kavramın kişilerarası ilişkilerdeki etkilerinin anlaşılmasına önemli katkı sağlamıştır.
2023 yılında Personality and Individual Differences dergisinde yayımlanan sistematik inceleme ve meta-analiz ise 16.955 katılımcıyı içeren 60 araştırmayı değerlendirmiştir. Bulgular, reddedilme duyarlılığının daha düşük ilişki memnuniyeti ve yakınlığı, daha fazla kıskançlık, çatışma ve kendini susturma davranışıyla ilişkili olduğunu göstermiştir.
Bu sonuçlar, kişinin yalnızca karşı tarafın davranışlarından değil, bu davranışları nasıl yorumladığından da etkilenebileceğini ortaya koymaktadır.
Bilişsel çarpıtmalar ve idealizasyon: Gerçek kişi ile zihinsel temsil arasındaki fark
İlişkilerde yaşanan bir başka önemli süreç, kişinin karşısındaki insanı değerlendirme biçimidir.
Bilişsel psikoloji açısından bireyler olayları her zaman nesnel biçimde değerlendirmez. Mevcut inançları, beklentileri ve önceki deneyimleri, yeni bilgileri yorumlama biçimlerini etkileyebilir.
Örneğin:
- Seçici dikkat: Partnerin olumlu davranışlarına odaklanıp olumsuz davranışları geri plana atmak.
- Doğrulama yanlılığı: Kişinin zaten inandığı düşünceleri destekleyen olayları daha fazla dikkate alması.
- İdealizasyon: Karşıdaki kişinin gerçek özelliklerinden çok, zihinde oluşturulan olumlu temsilini esas almak.
- Zihinsel çıkarım: Açık bir kanıt bulunmadığı hâlde karşı tarafın niyetleri hakkında kesin sonuçlara ulaşmak.
Bu süreçler bir araya geldiğinde kişi, ilişkinin mevcut durumunu değil, olmasını istediği biçimini değerlendirmeye başlayabilir.
Örneğin sürekli ilgisiz davranan bir partnerin birkaç olumlu davranışı,değişimin başladığı şeklinde yorumlanabilir. Böylece tekrarlayan davranış örüntüsü yerine istisnai anlar belirleyici hâle gelir.
Duygusal yoksunluk ve özdeğer algısı
Bir ilişkide sürekli onay aramak, bazı durumlarda kişinin özdeğer algısıyla bağlantılı olabilir.
Özdeğer, bireyin kendisine ilişkin genel değerlendirmesidir.Bu değerlendirme yalnızca romantik ilişkilerden etkilenmez; aile, sosyal çevre,başarı deneyimleri ve kişisel inançlar da üzerinde rol oynar.
Ancak kişi kendi değerini büyük ölçüde partnerinin ilgisine bağladığında,ilişkinin içindeki her değişiklik benlik algısını da etkileyebilir.
İlgi gördüğünde kendisini yeterli,ilgi azaldığında ise yetersiz hissedebilir.Bu durum, kişinin kendi ihtiyaçlarını ifade etmek yerine karşı tarafın beklentilerine uyum sağlamasına neden olabilir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, sevgi ve kabul ihtiyacının doğal olmasıdır.Sorun, bu ihtiyacın karşılanması için kişinin kendi sınırlarından sürekli vazgeçmesidir.
İlişkiyi sürdürmek ile ilişkiden memnun olmak aynı şey değildir
Araştırmaların ortak biçimde işaret ettiği önemli ayrımlardan biri budur.
Bir ilişkinin devam etmesi, tarafların o ilişkide iyi durumda olduğunu tek başına göstermez. Bağlılık,memnuniyet ve ilişki kalitesi birbiriyle ilişkili olsa da aynı kavramlar değildir.
Bu nedenle bir ilişkinin değerlendirilmesinde yalnızca duygusal yoğunluğa bakmak yeterli değildir.Karşılıklılık, güven, davranış tutarlılığı, çatışmaların çözülme biçimi ve bireysel sınırların korunması da değerlendirilmelidir.
Bir kişi sürekli açıklama yapmak, ilgi beklemek ve ilişkinin devamı için tek taraflı çaba göstermek zorunda kalıyorsa burada ilişkinin yapısına ilişkin bir sorun bulunabilir.
Psikolojik açıdan daha sağlıklı bir değerlendirme,karşı tarafın ne hissedebileceğine dair tahminlerden ziyade gözlemlenebilir davranışlara dayanır.
Son değerlendirme
Kendisine yeterince değer vermeyen birine bağlanmak, tek bir psikolojik nedene indirgenemeyecek kadar çok boyutlu bir durumdur. Bağlanma kaygısı, reddedilme duyarlılığı, geçmiş yatırımlar, belirsizliğin etkisi ve özdeğer algısı birbirini etkileyerek kişinin ilişkiyi sürdürme kararını şekillendirebilir.
Bu nedenle asıl soru yalnızca kişinin neden ayrılamadığı değildir.İlişkiyi sürdürmesini sağlayan psikolojik ve yapısal koşulların neler olduğudur.Bir ilişkinin gerçek niteliğini belirleyen şey,kişinin ne kadar yoğun hissettiği değil, ilişkinin nasıl işlediğidir. Duygusal bağlılık tek başına karşılıklılığın, güvenin veya sağlıklı bir ilişkinin göstergesi değildir.
İnsan ilişkilerini anlamak için bazen duyguların yoğunluğundan uzaklaşıp davranışların sürekliliğine,beklentilerin gerçeklikle örtüşmesine & ilişkinin bireyin yaşamındaki etkilerine bakmak gerekir.
Kaynakça:
3. Simpson, J. A., & Rholes, W. S. (2017). Adult attachment, stress, and romantic relationships. Current Opinion in Psychology, 13, 19–24. Araştırmayı incele.
4. Rusbult, C. E. (1980). Commitment and satisfaction in romantic associations: A test of the investment model. Journal of Experimental Social Psychology, 16(2), 172–186. Araştırmayı incele.
5. Tran, P., et al. (2019). Commitment in relationships: An updated meta-analysis of the Investment Model. Personal Relationships, 26(1), 158–180. Meta-analizi incele.
6. Downey, G., & Feldman, S. I. (1996). Implications of rejection sensitivity for intimate relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 70(6), 1327–1343.
7. Rejection sensitivity and romantic relationships: A systematic review and meta-analysis. (2023). Personality and Individual Differences, 208, 112186. Meta-analizi incele.
8. Fraley, R. C. (2019). Attachment in Adulthood: Recent Developments, Emerging Debates, and Future Directions. Annual Review of Psychology, 70, 401–422. Derleme makaleyi incele.
Yorumlar
Yorum Gönder