Bilişsel çarpıtmalar,zihinsel kestirme yollar ve insanın gerçekliği algılama biçimi üzerine psikolojik bir inceleme
İnsan zihninin en dikkat çekici özelliklerinden biri,kendi oluşturduğu düşünceleri çoğu zaman gerçeğin doğrudan bir yansıması olarak kabul etmesidir. Bir olay yaşandığında yalnızca ne olduğunu değerlendirmeyiz. Olayın neden gerçekleştiğine, başkalarının ne düşündüğüne ve bizim için ne anlama geldiğine ilişkin çıkarımlar da üretiriz. Bu çıkarımların bir kısmı doğru olabilir. Ancak bazıları, elimizdeki bilgilerden çok beklentilerimizin ve geçmiş deneyimlerimizin etkisiyle şekillenir.
Gündelik yaşamda bu ayrımı fark etmek kolay değildir. Çünkü düşüncelerimiz genellikle bize mantıklı görünür. Zihnimiz bir sonuca ulaştığında, o sonuca nasıl vardığımızı her zaman sorgulamayız.
Psikolojide bu durum, bilişsel yanlılıklar ve bilişsel çarpıtmalar gibi kavramlarla incelenir.
Zihin neden her zaman nesnel değildir?
İnsan beyni,karşılaştığı her bilgiyi baştan sona ayrıntılı biçimde analiz etmez. Gün içerisinde sayısız karar vermemiz gerektiğinden, zihnimiz çoğu zaman hızlı değerlendirme yöntemlerinden yararlanır.
Bu yöntemler psikolojide sezgisel kestirme yollar (heuristics) olarak adlandırılır.
Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin çalışmaları,insanların belirsizlik altında karar verirken bu zihinsel kestirme yolları kullandığını ve bunun sistematik değerlendirme hatalarına neden olabildiğini göstermiştir.
Örneğin yakın zamanda bir uçak kazası haberi izleyen kişi, uçak yolculuğunun gerçekte olduğundan daha tehlikeli olduğunu düşünebilir. Bunun nedeni, zihinde kolayca canlandırılabilen olayların daha sık yaşanıyormuş gibi değerlendirilmesidir.
Bu mekanizma bulunabilirlik sezgiseli (availability heuristic) olarak bilinir.
Buradaki temel mesele, zihnin sürekli hata yapması değildir. Hızlı düşünme süreçleri çoğu durumda oldukça işlevseldir. Ancak hız ve verimlilik, her zaman doğru değerlendirme anlamına gelmez.
Doğrulama yanlılığı: İnsan neden kendi inançlarını destekleyen bilgileri seçer?
Bir düşünceye güçlü biçimde inandığımızda, onun doğru olduğunu gösteren örneklere daha fazla dikkat edebiliriz.
Buna doğrulama yanlılığı (confirmation bias) denir.
Örneğin bir kişi çevresindeki insanların kendisini önemsemediğine inanıyorsa, kendisine geç cevap verilen mesajları bu düşüncenin kanıtı olarak değerlendirebilir. Buna karşılık kendisine gösterilen ilgiyi sıradan veya önemsiz görebilir.
Böylece başlangıçtaki inanç, seçilen bilgiler aracılığıyla giderek güçlenebilir.
Peter Wason'ın 1960 yılında yayımladığı çalışmalar, insanların hipotezlerini sınarken onları yanlışlayabilecek bilgiler yerine doğrulayabilecek örneklere yönelme eğilimini ortaya koyan öncü araştırmalar arasındadır.
Bu eğilim yalnızca bireysel ilişkilerde değil, siyasi görüşlerde, toplumsal yargılarda ve günlük kararlarımızda da görülebilir.
Zihinsel filtreleme: Bir olumsuzluk neden bütün günü gölgeleyebilir?
İnsan bazen yaşadığı birçok olumlu olayın arasından yalnızca olumsuz bir ayrıntıya odaklanır.
Gün boyunca yaptığı işlerden olumlu geri bildirim alan biri, duyduğu tek bir eleştiriyi saatlerce düşünebilir.
Bilişsel davranışçı yaklaşımda bu tür değerlendirmeler, seçici soyutlama veya zihinsel filtreleme gibi kavramlarla açıklanır.
Aaron Beck'in bilişsel kuramı, özellikle depresyonda kişinin kendisini, dünyayı ve geleceği olumsuz biçimde yorumlama eğilimine dikkat çeker.
Ancak her olumsuz düşünce bir bilişsel çarpıtma değildir. Bazen olumsuz değerlendirmeler gerçek koşullara dayanır. Önemli olan, düşüncenin rahatsız edici olup olmamasından çok, eldeki kanıtlarla ne ölçüde örtüştüğüdür.
Duygusal akıl yürütme: Bir şeyi hissetmek onu gerçek yapar mı?
İnsanların sık yaşadığı bilişsel süreçlerden biri, duygularını doğrudan gerçekliğin kanıtı olarak değerlendirmesidir.
Bir kişi kendisini yetersiz hissediyorsa gerçekten yetersiz olduğuna inanabilir. Bir ortamda dışlandığını hissediyorsa başkalarının onu istemediği sonucuna ulaşabilir.
Bu durum, duygusal akıl yürütme (emotional reasoning) olarak adlandırılır.
Oysa duygular, kişinin yaşadığı deneyim hakkında önemli bilgiler taşısa da dış dünyadaki olayları tek başına doğrulamaz.
Kaygı hissetmek, mutlaka bir tehlike bulunduğunu göstermez. Suçluluk hissetmek, mutlaka yanlış bir davranışta bulunulduğu anlamına gelmez.
Duyguyu kabul etmek ile duygudan hareketle kesin bir yargıya ulaşmak farklı süreçlerdir.
Belleğin yeniden yapılandırılması: Geçmişi gerçekten olduğu gibi mi hatırlarız?
Zihnin yanılgıları yalnızca bugünkü düşüncelerimizle sınırlı değildir. Geçmişe ilişkin hatıralarımız da değişebilir.
Bellek, yaşanan olayları değişmeden saklayan bir kayıt sistemi değildir. Hatırlama sırasında bilgiler yeniden yapılandırılabilir.
Elizabeth Loftus ve John Palmer'ın 1974 yılında gerçekleştirdiği araştırma, bir trafik kazasına ilişkin sorularda kullanılan ifadelerin katılımcıların hız tahminlerini etkileyebildiğini göstermiştir.
Bu çalışma, olay sonrasında sunulan bilgilerin hatırlama sürecini nasıl etkileyebileceğine ilişkin önemli örneklerden biridir.
Dolayısıyla bir anıyı güçlü biçimde hatırlamak, onun bütün ayrıntılarının doğru olduğu anlamına gelmez.
Üstbiliş: İnsan kendi düşüncelerini gözlemleyebilir mi?
Psikolojide üstbiliş (metacognition), kişinin kendi bilişsel süreçleri hakkında bilgi sahibi olması ve bu süreçleri izleyebilmesiyle ilişkilidir.
Basitçe ifade etmek gerekirse üstbiliş, yalnızca düşünmek değil, nasıl düşündüğünü de fark edebilmektir.
Örneğin bir kişi, kendisine verilen kısa bir cevabı ilgisizlik olarak yorumladığında şu ayrımı yapabilir:
Karşımdaki kişinin ilgisiz olduğu bir gerçek mi, yoksa mevcut bilgilerden çıkardığım bir sonuç mu?
Bu tür bir sorgulama, düşüncelerin otomatik biçimde kesin doğrulara dönüşmesini engellemeye yardımcı olabilir.
John Flavell'in 1979 yılında yayımladığı çalışması, üstbiliş kavramının psikoloji literatüründe gelişmesine önemli katkı sağlamıştır.
Üstbiliş, bütün düşüncelerimizi sürekli sorgulamak anlamına gelmez. Daha çok, özellikle belirsiz ve duygusal açıdan yoğun durumlarda zihinsel değerlendirmelerimizin sınırlarını fark edebilmekle ilgilidir.
İnsan zihninin temel çelişkisi
Zihnimiz çevremizi anlamlandırmak, tehlikeleri değerlendirmek ve karar vermek için sürekli tahminler üretir. Bu yetenek yaşamı kolaylaştırır. Ancak aynı süreç, eksik bilgilerden kesin sonuçlara ulaşmamıza da neden olabilir.
Bir insanın niyetini bildiğimizi düşünebiliriz. Gelecekte ne olacağını tahmin edebiliriz. Geçmişte yaşanan bir olayın neden gerçekleştiğine dair kendimizden emin açıklamalar geliştirebiliriz.
Fakat bu açıklamaların bir kısmı gerçekliğin kendisi değil, zihnimizin gerçekliği yorumlama biçimidir.
Psikolojik farkındalık, bütün düşüncelerimizin yanlış olabileceğini varsaymak değildir. Düşüncelerimizin bazılarının doğru, bazılarının eksik ve bazılarının da hatalı olabileceğini kabul etmektir.
İnsan zihnini anlamanın önemli bir aşaması, düşüncelerle olgular arasındaki bu ayrımı yapabilmektir.
Çünkü bir düşüncenin ikna edici olması, onun mutlaka doğru olduğu anlamına gelmez.
Kaynakça:
1. Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. International Universities Press.
2. Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases. Science, 185(4157), 1124–1131. https://doi.org/10.1126/science.185.4157.1124
3. Wason, P. C. (1960). On the failure to eliminate hypotheses in a conceptual task. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 12(3), 129–140. https://doi.org/10.1080/17470216008416717
4. Loftus, E. F., & Palmer, J. C. (1974). Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 13(5), 585–589. https://doi.org/10.1016/S0022-5371(74)80011-3
5. Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906
Yorumlar
Yorum Gönder